PRAWO DO PRYWATNOŚCI A UPRAWNIENIA SŁUŻB SPECJALNYCH DO WYKONYWANIA CZYNNOŚCI OPERACYJNYCH

1. Prawo do prywatności w ustawodawstwie europejskim i krajowym

Prawo do prywatności oraz inne wolności i prawa człowieka należą do najważniejszych wartości demokratycznego społeczeństwa. Państwo zapewnia odpowiednie standardy ochrony tych praw poprzez systemu instytucji prawnych i politycznych. Ochrona praw człowieka należy nie tylko do sfery wewnętrznej państwa – gwarancje dla realizacji wolności i praw jednostki przewidują także akty międzynarodowe.

Międzynarodowy system praw człowieka powstał po II wojnie światowej w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych. Elementy ochrony praw człowieka zostały włączone do Karty Narodów Zjednoczonych, stanowiącej wielostronną umowę międzynarodową powołującą do życia i określającą ustrój ONZ, podpisanej 26 czerwca 1945 r. w San Francisco przez 50 państw członkowskich (Polska ratyfikowała ją 16 października 1945 r.), która weszła w życie 24 października 1945 r. [1] W art. 1 Karty podkreślano rolę współpracy międzynarodowej w rozwijaniu i wspieraniu poszanowania praw człowieka i wolności bez względu na rasę, płeć, religię czy język. Założenie to rozwinęły art. 13, 55, 56 i 62, nie formułując jednak katalogu praw i wolności jednostki. [2]

Istotne znaczenie dla dalszej ochrony praw człowieka miała Powszechna Deklaracja Praw Człowieka uchwalona 10 grudnia 1948 r. Był to akt, który nie podlegał ratyfikacji i nie posiadał formalnie wiążącego charakteru dla państw-członków ONZ. Wśród praw określonych w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka występują m.in.: prawo do życia, do wolności i bezpieczeństwa, do osobowości prawnej, do sprawiedliwego i publicznego wysłuchania przez niezależny i bezstronny sąd, do wolności poglądów, do pracy, do oświaty i bezpłatnej edukacji na poziomie podstawowym, do swobodnego uczestnictwa w życiu kulturalnym. [3]

Dla europejskiego systemu ochrony praw człowieka podstawowe znaczenie ma Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie 4 listopada 1950 r. [4] , która weszła w życie 3 września 1953 r. Katalog praw chronionych przez Konwencję znajduje się w art. 2-13. Należą do nich: prawo do życia, do wolności i bezpieczeństwa osobistego, do sprawiedliwego procesu, do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, wolność myśli, sumienia i wyznania, wypowiedzi, gromadzenia się i stowarzyszania, zakaz stosowania tortur, niewolnictwa i pracy przymusowej. Katalog Konwencji nie jest zamknięty ani wyczerpujący – jest sukcesywnie uzupełniany przez Protokoły dodatkowe, które wprowadzają nowe prawa i wolności.

Prawo do prywatności zostało uregulowane w art. 8 Konwencji, zgodnie z którym „każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji (ust. 1). W art. 12 Konwencji zostało uregulowane prawo do zawarcia małżeństwa: „Mężczyźni i kobiety w wieku małżeńskim mają prawo do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny, zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawa”. Uzupełnieniem przytoczonego przepisu jest art. 5 Protokołu Nr 7 do Konwencji sporządzonego w Strasburgu dnia 22 listopada 1984 r.: „Małżonkom przysługują równe prawa i obowiązki o charakterze cywilnoprawnym w stosunkach wynikających z małżeństwa, tak pomiędzy nimi, jak w stosunkach z ich dziećmi, w trakcie trwania małżeństwa i w związku z jego rozwiązaniem. Niniejszy artykuł nie stoi na przeszkodzie podjęciu przez państwo środków koniecznych do zabezpieczenia dobra dzieci”.

Europejska Konwencja Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nie definiuje jednak pojęć życia prywatnego i rodzinnego, natomiast Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu dopuszcza szeroką ich interpretację, rozpatrując indywidualnie każdy przypadek, w zależności od podmiotu, który powołuje się na prawo ochrony oraz przedmiot i zakres tej ochrony. [5] Trybunał w praktyce orzeczniczej do spraw osobistych zaliczył takie zagadnienia, jak: integralność fizyczna i moralna jednostki, tożsamość płciowa, szczegóły osobiste dotyczące człowieka i jego rodziny, dobre imię, zmiana nazwiska czy też wybór imienia dla dziecka. Ponadto Trybunał uznał, że fakty z życia tradycyjnie uznane za prywatne tracą ten charakter w przypadku osób publicznych, ponieważ opinia publiczna ma prawo do informacji o trybie życia osób zajmujących wysokie stanowiska państwowe. [6]

Istotne znaczenie dla ochrony praw człowieka miał Traktat o Unii Europejskiej z Maastricht podpisany 7 lutego 1992 r. [7] , który stworzył pojęcie obywatelstwa Unii Europejskiej. Dzięki temu powstał związek prawny pomiędzy UE a jej obywatelami, z którego wynikają określone prawa i obowiązki. Do praw politycznych obywateli UE Traktat zalicza: prawo swobodnego poruszania się i przebywania na terytorium każdego państwa członkowskiego, prawa wyborcze (czynne i bierne) do organów lokalnych oraz do Parlamentu Europejskiego, prawo do korzystania z opieki dyplomatycznej i konsularnej każdego państwa członkowskiego, prawo do wnoszenia petycji do Parlamentu Europejskiego oraz prawo do zwracania się do Ombudsmana UE. [8]

Największe znaczenie dla europejskiego systemu ochrony praw człowieka ma Traktat Lizboński z 13 grudnia 2007 r. [9] , który wszedł w życie 1 grudnia 2009 r. Jest to umowa międzynarodowa zakładająca m.in. reformę Unii Europejskiej, zmieniająca Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską. Integralnym elementem Traktatu Lizbońskiego jest Karta Praw Podstawowych, będąca zbiorem fundamentalnych praw człowieka. Składa się z preambuły i siedmiu rozdziałów (Godność, Wolności, Równość, Solidarność, Prawa Obywatelskie, Wymiar Sprawiedliwości, Postanowienia ogólne dotyczące wykładni i stosowania Karty). W 54 artykułach określa prawa społeczne, polityczne i ekonomiczne przysługujące obywatelom państw Unii Europejskiej.

W odniesieniu do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego przepisy Karty stanowią, że „każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, domu i komunikowania się” (art. 7). Z kolei art. 8 statuuje ochronę danych osobowych: „Każdy ma prawo do ochrony danych osobowych, które go dotyczą” (ust. 1). „Dane te muszą być przetwarzane rzetelnie, w określonych celach i za zgodą osoby zainteresowanej lub na innej uzasadnionej podstawie określonej przez ustawę. Każdy ma prawo dostępu do zgromadzonych danych, które go dotyczą i prawo ich sprostowania (ust. 2). Przestrzeganie tych zasad podlega kontroli niezależnego organu (ust. 3). Karta Praw Podstawowych UE gwarantuje też prawo do zawarcia małżeństwa i prawo do założenia rodziny, zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tych praw (art. 9), jak również prawo dostępu do dokumentów: „Każdy obywatel Unii i każda osoba fizyczna lub prawna zamieszkała lub mająca swoją statutową siedzibę w państwie członkowskim ma prawo dostępu do dokumentów, instytucji, organów i agencji Unii, niezależnie od formy, w jakiej zostały sporządzone” (art. 42). Z ochroną życia prywatnego powiązane jest też prawo do swobodnego przemieszczania się (poruszania się) i przebywania na terytorium państw członkowskich (art. 45).

W związku z wejściem w życie Traktatu Lizbońskiego Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej ma obecnie charakter prawa bezwzględnie obowiązującego, wiążącego zarówno instytucje Unii Europejskiej, jak i organy państw członkowskich i jej obywateli. [10] Nadanie Karcie mocy prawnej równej traktatom założycielskim UE (prawa pierwotnego Unii) stanowi nową jakość i duże wzmocnienie ochrony podstawowych wolności i praw człowieka. [11]

Tworzenie systemu ochrony praw człowieka w Polsce po 1989 r. obejmowało przystąpienie do Rady Europy, co nastąpiło 26 listopada 1991 r., ratyfikowanie Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w dniu 19 stycznia 1993 r. oraz przystąpienie do systemu ochrony praw człowieka w ramach ONZ. Prawo do prywatności oraz inne związane z nim prawa człowieka zostały unormowane w Konstytucji RP. [12] Regulacja podstawowa brzmi: „Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym” (art. 47). Związane są z nią przepisy zawarte w art. 48-52. Prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami Konstytucja daje rodzicom w art. 48. „Wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania” (ust. 1), ponadto „ograniczenie lub pozbawienie praw rodzicielskich może nastąpić tylko w przypadkach określonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu” (ust. 2). Kolejne przepisy związane z ochroną prywatności zapewniają wolność i ochronę tajemnicy komunikowania się (art. 49), nienaruszalności mieszkania (art. 50), ochronę informacji (art. 51), wolność poruszania się po terytorium RP oraz wyboru miejsca zamieszkania i pobytu (art. 52).

2. Ograniczenia w zakresie korzystania z prawa do prywatności

Jak pisze Joanna Braciak „prywatność jest kwestią dostępu do jednostki: stopnia, w jakim znają nas inni, w jakim mają do nas fizyczny dostęp, w jakim jesteśmy przedmiotem ich zainteresowania i w jakim inni mogą wpływać na nasz rozwój […] skoro jednostce przysługuje prawo decydowania o swoich sprawach osobistych, to przysługuje jej również pewne władztwo nad dotyczącymi jej informacjami […]. Jednostka zawsze traci prywatność, kiedy staje się przedmiotem zainteresowania, bez względu na to, czy zainteresowanie jest świadome i celowe, czy mimowolne”. [13]

Przepisy prawa europejskiego i krajowego dopuszczają ingerencję państwa w korzystanie z prawa do prywatności w sytuacjach określonych prawem, związanych z ochroną bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz innych dóbr istotnych dla państwa demokratycznego. Artykuł 8 europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, który w ust. 1 gwarantuje poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, mieszkania i tajemnicy komunikowania się oraz chroni przed bezprawną ingerencję, władz publicznych, jednocześnie w ust. 2 wprowadza klauzulę ograniczającą, zgodnie z którą „niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób”.

Ochronę praw człowieka w ramach Unii Europejskie sprawuje Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu. Istotą wykorzystania tego środka jest wyczerpanie środków odwoławczych przed instytucjami krajowymi. Podobną ochronę sprawuje również Europejski Trybunał Sprawiedliwości z siedzibą w Luksemburgu, uprawniony do rozpoznawania spraw wnoszonych w drodze skargi indywidualnej lub międzypaństwowej. [14]

Europejski Trybunał Praw Człowieka wypowiadał się wielokrotnie na temat ochrony prawa do prywatności, w tym m.in. prawa do poszanowania swojej korespondencji. Prawo to oznacza „prawo do zachowania w tajemnicy treści przekazu wysyłanego do oznaczonego adresata, jeśli taka jest wola nadawcy. Nie ma przy tym znaczenia, czy treść korespondencji jest przekazywana za pomocą poczty, urządzeń komunikacyjnych czy teleinformatycznych. Prawo do poszanowania nie jest prawem absolutnym i może podlegać takim samym ograniczeniom, co pozostałe składniki prawa do poszanowania prywatności zawarte w art. 8 ust. 1 EKPC”. [15]

Ograniczenia w zakresie tajemnicy komunikowania się są uzasadnione względami, o których mowa w art. 8 ust. 2 EKPC, m.in. bezpieczeństwem narodowym, czy zapobieganiem przestępczości, co dotyczyło w szczególności różnorodnych form podsłuchu, przechwytywania korespondencji lub zatrzymywania jej. Europejski Trybunał Praw Człowieka wypowiadał się na temat stosowania podsłuchu telefonicznego w kontekście postępowania karnego. Najważniejsze zasady wynikające z orzecznictwa strasburskiego w związku z podsłuchami zostały zebrane w wyroku Valenzuela Contreras przeciwko Hiszpanii (1998 r.), w którym Trybunał stwierdził naruszenie art. 8 Konwencji ze względu na niewystarczający stopień precyzji przepisów regulujących stosowanie podsłuchu telefonicznego. Stosowanie do ugruntowanego orzecznictwa Trybunału: Na przechwytywanie rozmów telefonicznych stanowi ingerencję władzy publicznej w prawo do poszanowania życia prywatnego i korespondencji. Ingerencja będzie naruszeniem art. 8, jeśli nie spełnia trzech wymogów określonych w ustępie 2 artykułu 8, tj. jeśli nie jest „zgodna z prawem krajowym”, nie realizuje „celu prawowitego” (test celowości) oraz nie „jest konieczna w społeczeństwie demokratycznym” ( Kopp przeciwko Szwajcarii, 1998 r.). [16]

W prawie polskim przesłanką ingerencji w prawa człowieka ustanawia art. 31 ust. 3 Konstytucji, zgodnie z którym „ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i prawa mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw”.

Upoważnienie organów władzy publicznej do wkraczania w sferę wolności i praw obywateli musi wynikać wprost z przepisów, nie może natomiast opierać się na domniemaniu, na co zwrócił uwagę Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 20 lipca 2006 r. [17]

3. Zgodność przepisów regulujących działania operacyjne służb specjalnych
z prawem do prywatności w świetle wyroku TK z dnia 30 lipca 2014 r.

3.1. Uwagi wstępne

Służby specjalne na mocy regulacji ustawowych są uprawnione do wykonywania czynności operacyjnych w celu ustalenia i wykrycia sprawców przestępstw oraz uzyskania i utrwalenia ich dowodów. Przepisy te powinny być zgodne z prawem do prywatności i innymi prawami człowieka. Okazało się jednak, że nie wszystkie akty zezwalające służbom specjalnym na stosowanie działań operacyjnych, w tym m.in. niejawnej kontroli operacyjnej, są zgodne z regulacjami Konstytucji RP oraz europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. W wyroku z dnia 30 lipca 2014 r., opublikowanym 6 sierpnia 2014 r. [18] , Trybunał Konstytucyjny po rozpoznaniu wniosków Rzecznika Praw Obywatelskich i Prokuratora Generalnego orzekł, że cztery grupy przepisów dotyczących realizacji działań operacyjnych podejmowanych przez służby specjalne są zgodne z prawem do prywatności, natomiast pięć grup czynności operacyjnych jest niezgodnych z unormowaniami Konstytucji RP.

3.2. Regulacje uznane za zgodne z prawem człowieka

W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 lipca 2014 r. za zgodne z prawem do prywatności i innymi prawami człowieka zostały uznane następujące unormowania:

1. Przepisy dotyczące zarządzenia przez sąd po uzyskaniu zgody Prokuratora Generalnego kontroli operacyjnej przy wykonywaniu czynności operacyjno-rozpoznawczych podejmowanych przez Policję, Straż Graniczna, Żandarmerię Wojskową oraz wywiad skarbowy w celu wykrycia, ustalenia sprawców oraz uzyskania i utrwalenia dowodów przestępstw ściganych na mocy umów i porozumień międzynarodowych (umów i porozumień skarbowych):

a) art. 19 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, [19]

b) art. 9e ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 12 października 1990 r. o Straży Granicznej, [20]

c) art. 36c ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 28 września 1991 r. i kontroli skarbowej, [21]

d) art. 31 ust. 1 pkt 17 ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych [22]

– rozumiane w ten sposób, że dotyczą określonych w polskiej ustawie karnej przestępstw ściganych na mocy umów międzynarodowych ratyfikowanych za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie, są zgodne z art. 2, art. 47 i art. 49 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniony Protokołem nr 2. [23]

Kontrola operacyjna prowadzona jest niejawnie i polega na: 1) kontrolowaniu treści korespondencji, 2) kontrolowaniu zawartości przesyłek, 3) stosowaniu środków technicznych umożliwiających uzyskanie w sposób niejawny informacji i dowodów oraz ich utrwalenie, a w szczególności treści rozmów telefonicznych i innych informacji przekazywanych za pomocą sieci telekomunikacyjnych (art. 19 ust. 6 pkt 3 ustawy o Policji).

2. Przepisy dotyczące zarządzenia przez sąd po uzyskaniu zgody Prokuratora Generalnego kontroli operacyjnej przy wykonywaniu czynności operacyjnych podejmowanych przez Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencję Wywiadu oraz Kontrwywiad Wojskowy i Służbę Wywiadu Wojskowego w celu:

a) rozpoznawania, zapobiegania i wykrywania innych przestępstw godzących w bezpieczeństwo państwa zgodnie z art. 27 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu [24] w zakresie w jakim obejmuje zwrot „i innych przestępstw godzących w bezpieczeństwo państwa”,

b) rozpoznawania, zapobiegania i wykrywania przestępstw korupcji osób pełniących funkcje publiczne, o których mowa w art. 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne [25] , jeśli może to godzić w bezpieczeństwo państwa, zgodnie z art. 27 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 2 lit. c ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu,

c) rozpoznawania, zapobiegania oraz wykrywania popełnianych przez żołnierzy, funkcjonariuszy SKW i SWW oraz pracowników SZ RP i innych jednostek organizacyjnych MON, przestępstw określonych innych ustawach i umowach międzynarodowych zgodnie z art. 31 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego [26] , w zakresie w jakim obejmuje zwrot „a także innych ustawach i umowach międzynarodowych”.

są zgodne z art. 2, art. 47 i art. 49 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz art. 8 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

3. Przepisy dotyczące kontroli operacyjnej, polegającej na stosowaniu środków technicznych umożliwiających uzyskanie w sposób niejawny informacji i dowodów oraz ich utrwalenie, a w szczególności treści rozmów telefonicznych i innych informacji przekazywanych za pomocą sieci telekomunikacyjnych, rozumiane w ten sposób, że właściwy organ zarządzający kontrolę operacyjną wskazuje określony w prawie rodzaj środka technicznego uzyskiwania informacji i dowodów oraz ich utrwalania stosowany w indywidualnej sprawie, określone w: art. 19 ust. 6 pkt 3 ustawy o Policji, art. 9e ust. 7 pkt 3 ustawy o Straży Granicznej, art. 36c ust. 4 pkt 3 ustawy o kontroli skarbowej, art. 31 ust. 7 ustawy o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych, art. 27 ust. 6 pkt 3 ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu, art. 31 ust. 4 pkt 3 ustawy o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego, art. 17 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 9 czerwca o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym [27] – rozumiane w ten sposób, że właściwy organ zarządzający kontrolę operacyjną wskazuje określony w prawie rodzaj środka technicznego uzyskiwania informacji i dowodów oraz ich utrwalania stosowany w indywidualnej sprawie – są zgodne z art. 2 i art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.

4. Przepisy dotyczące nakazania przez Ministra właściwego do spraw finansów publicznych niezwłocznego komisyjnego i protokolarnego zniszczenia danych uzyskanych od podmiotu prowadzącego działalność telekomunikacyjną lub operatora świadczącego usługi pocztowe, w przypadku, gdy uzna wystąpienie z wnioskiem, o którym mowa w art. 2 (pisemny wniosek Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej lub pracownika wywiadu skarbowego o nieodpłatne udostępnienie danych przez podmiot prowadzący działalność telekomunikacyjną lub operatora świadczącego usługi pocztowe) za nieuzasadnione, zgodnie z art. 36b ust. 5 ustawy o kontroli skarbowej – są zgodne z art. 51 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.

3.3. Unormowania uznane za niezgodne z Konstytucją

Za niezgodne z prawem do prywatności i innymi prawami człowieka Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 30 lipca 2014 r. uznał następujące uregulowania:

1. Przepisy dotyczące zarządzenia przez sąd po uzyskaniu zgody Prokuratora Generalnego kontroli operacyjnej przy wykonywaniu czynności operacyjnych przez Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencję Wywiadu w celu rozpoznawania, zapobiegania i wykrywania przestępstw godzących się w podstawy ekonomiczne państwa, stosowane do art. 27 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu – są zgodne z art. 2, art. 47 i art. 49 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.

2. Przepisy dotyczące udostępniania Policji i innych organom, w celu zapobiegania lub wykrywania przestępstw, danych, o których mowa w art. 180c i 180d ustawy z dnia 16 lipca 2004 r. – Prawo telekomunikacyjne [28] , zwanych dalej „danymi telekomunikacyjnymi”, które Policja może przetwarzać, stosowanie do art. 20c ust. 1 ustawy o Policji, art. 10b ust. 1 ustawy o Służbie Granicznej, art. 36b ust. 1 pkt 1 ustawy o kontroli skarbowej, art. 30 ust. 1 ustawy o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych, art. 28 ust. 1 pkt 1 ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu, art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o Służbie Kontrwywiadu oraz Służbie Wywiadu Wojskowego, art. 18 ust. 1 pkt 1 ustawy o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym, art. 75d ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej [29] – przez to, że nie przewidują niezależnej kontroli udostępniania danych telekomunikacyjnych, o których mowa w art. 180c i 180d ustawy z dnia 16 lipca 2004 r. – Prawo telekomunikacyjne [30] są niezgodne z art. 47 i art. 49 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.

3. Przepisy dotyczące zastosowania kontroli operacyjnej, zawarte w art. 19 ustawy o Policji, art. 9e ustawy o Straży Granicznej, art. 36c ustawy o kontroli skarbowej, art. 31 ustawy o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych, art. 27 ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu, art. 31 ustawy o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego, art. 17 ustawy o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym – w zakresie, w jakim nie przewidują gwarancji niezwłocznego, komisyjnego i protokolarnego zniszczenia materiałów zawierających informacje objęte zakazami dowodowymi, co do których sąd nie uchylił tajemnicy zawodowej bądź uchylenie było niedopuszczalne – są niezgodne z art. 42 ust. 2, art. 47, art. 49, art. 51 ust. 2 i art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.

4. Przepisy zwalniające ABW, AW, SKW, SWW i CBA z obowiązku uzyskania zgody sądu na zarządzenie kontroli operacyjnej dotyczącej informacji w postaci danych, o których mowa w art. 180c i 180d ustawy z dnia 16 lipca 2004 r. – Prawo telekomunikacyjne oraz identyfikujących podmiot korzystający z usług pocztowych oraz dotyczących faktu, okoliczności świadczenia usług pocztowych lub korzystania z tych usług, na mocy art. 28 ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu, art. 32 ustawy o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego, art. 18 ustawy o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym – w zakresie, w jakim nie przewidują zniszczenia danych niemających znaczenia dla prowadzonego postępowania – są niezgodne z art. 51 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.

5. Przepisy dotyczące niezwłocznego komisyjnego i protokolarnego zniszczenia materiałów uzyskanych od podmiotu prowadzącego działalność telekomunikacyjną, które nie zawierają informacji mających znaczenie dla postępowania w sprawach o wykroczenia skarbowe lub przestępstwa skarbowe na mocy art. 75d ust. 5 ustawy o Służbie Celnej [31] – w zakresie, w jakim zezwala na zachowanie materiałów innych, niż zawierające informacje mające znaczenie dla postępowania w sprawach wykroczeń skarbowych lub przestępstw skarbowych określonych w rozdziale 9 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy [32] są niezgodne z art. 51 ust. 4 Konstytucji.

Wymienione wyżej przepisy niezgodne z prawem do prywatności i innymi prawami człowieka w zakresach w nich wskazanych tracą moc obowiązującą z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku TK w Dzienniku Ustaw RP, tj. z dniem 7 lutego 2016 r.

Podsumowanie

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 lipca 2014 r. wskazał, jak istotna jest działalność organów i instytucji państwowych oraz Trybunału Konstytucyjnego w zakresie kontroli zgodności aktów prawnych z prawami człowieka. Wskazanie przez Trybunał Konstytucyjny przepisów regulujących podejmowanie kontroli operacyjnej przez Służby specjalne, które są niezgodne z prawem do prywatności i innymi prawami człowieka, spowoduje wyeliminowanie tych regulacji z obrotu prawnego.

W pełni przychylam się do oceny wskazanego wyżej orzeczenia TK, dokonanej przez A. Barcikowskiego, Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego w latach 2002-2005, który stwierdził, że wyrok ten „uznał prawo służb do pozyskiwania danych bilingowych i lokalizacyjnych w przestrzeni teleinformatycznej bez każdorazowego uzyskiwania na to zgody organów prokuratorskich czy sądowych. Gdyby uznano, że każde sprawdzenie operacyjne musi być poprzedzone zewnętrzną zgodą, analogicznie jak podsłuch rozmów telefonicznych, wówczas moglibyśmy uznać, że walka z przestępczością stałaby się trwale nieskuteczna. Trybunał wykazał wyważone podejście, wniósł tym samym ciekawy i korzystny wkład do doktryny bezpieczeństwa państwa. Trybunał uznał niezbędność zewnętrznej kontroli nad pozyskiwaniem danych telekomunikacyjnych, ale ex post. Zadecydował też, że służby powinny mieć procedury bezzwłocznego niszczenia danych, które stanowią tajemnice zawodową, np. dziennikarską czy adwokacką, ale nie zakazał służbom pozyskiwania danych tego rodzaju. W wyroku przeważały racje nadające umiarkowany priorytet argumentom na rzecz bezpieczeństwa obywateli i państwa ponad ortodoksyjnie pojętą ochronę, za wszelką cenę swobód jednostki oraz wolności wykonywania niektórych zawodów. W moim przekonaniu to wyważony, dobry dla społeczeństwa wyrok Trybunału”. [33]



[1] Dz. U. 1947, Nr 23, poz. 90.

[2] L. Leszczyński (w:) L. Leszczyński, B. Liżewski. Ochrona praw człowieka w Europie. Szkic zagadnień podstawowych. Lublin 2008, s. 15.

[3] Ibidem, s. 15-16.

[4] Dz. U. 1993, Nr 61, poz. 284.

[5] T. Jasudowicz, J. Bartoszewicz, R. Fordoński (red.) Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Olsztyn 2012, s. 322.

[6] I. Miedzińska. Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przeciwko Polsce (w:) R. Tabaszewski (red.) Człowiek. Jego prawa i odpowiedzialność. Lublin 2013, s. 65-66.

[7] Dz. U. C 191 z 29 lipca 1992 r.

[8] I. Malinowska. Prawa człowieka w Unii Europejskiej. Warszawa 2005, s. 62.

[9] Dz. U. C 306 z 17 grudnia 2007 r.

[10] K. Wójtowicz (w:) B. Banaszak (red.) System ochrony praw człowieka. Kraków 2005, s. 225.

[11] P. Ruczkowski. Istota wolności i praw człowieka a prawa ekonomiczne, przyrody (prawa fizyczne) (w:) J. Jaskiernia (red.) Wpływ standardów międzynarodowych na rozwój demokracji i ochronę praw człowieka. Tom I. Warszawa 2013, s. 85.

[12] Ustawa z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 78, poz. 483).

[13] J. Braciak. Prawo do prywatności. Warszawa 2004, s. 212.

[14] M. Olszewski. Problem ochrony praw i wolności obywatelskich w krajowym porządku prawnym (w:) J. Jaskiernia (red.) Uniwersalny wymiar ochrony praw człowieka. Nowe wyzwania – nowe rozwiązania. Tom I. Warszawa 2014, s. 274.

[15] M. Balcerzak. Prawo do poszanowania prywatności (w:) B. Gronowska, T. Jasudowicz, M. Balcerzak, M. Lubiszewski, R. Mizerski. Prawa człowieka i ich ochrona. Toruń 2010, s. 370.

[16] Ibidem, s. 370.

[17] Wyrok TK z dnia 20 lipca 2006 r., K 40/05, OTK ZU 2006, Nr 7A, poz. 82.

[18] Wyrok TK z dnia 30 lipca 2014 r., K 23/11, Dz. U. 2014, poz. 1055.

[19] Dz. U. z 2011 r., Nr 287, poz. 1687, z 2012 r. poz. 687, 664, 908, 951 i 1529, z 2013 r. poz. 628, 675, 1351, 1635 i 1650 oraz z 2014 r. poz. 24, 486, 502, 538 i 616.

[20] Dz. U. z 2011 r. Nr 116, poz. 675, Nr 117, poz. 677, Nr 170 poz. 1015, Nr 171, poz. 1016 i Nr 230, poz. 1371, z 2012 r. poz. 627, 664, 769 i 951, z 2013 r. poz. 628, 675, 829, 1351 i 1650 oraz 2014 r. poz. 486, 502, 616 i 619.

[21] Dz. U. z 2011 r. Nr 41, poz. 214, Nr 53, poz. 273, Nr 230, poz. 1371 i Nr 240, poz. 1439, z 2012 r. poz. 362 i 1544, z 2013 r. poz. 628 i 1145 oraz 2014 r. poz. 915.

[22] Dz. U. z 2013 r. poz. 568 i 628.

[23] Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 264, z 1995 r. Nr 36, poz. 175, 176 i 177 z 1998 r. Nr 147, poz. 962, z 2001 r. Nr 23, poz. 266, z 2003 r. Nr 42, poz. 364 oraz 2010 r. Nr 90, poz. 587.

[24] Dz. U. z 2010 r. Nr 29, poz. 154, Nr 182 poz. 1228 i Nr 238, poz. 1578, z 2011 r. Nr 53, poz. 273, Nr 84, poz. 455, Nr 117, poz. 677 i Nr 230, poz. 1371, 2012 r. poz. 627 i 908, z 2013 r. poz. 628, 675 i 1351 oraz z 2014 r. poz. 502, 544 i 616.

[25] Dz. U. z 2006 r. Nr 216, poz. 1584.

[26] Dz. U. z 2014 r. poz. 253 i 502.

[27] Dz. U. z 2012 r. poz. 621, 627 i 664, z 2013 r. poz. 628, 675, 1351 oraz 2014 r. poz. 502 i 616.

[28] Dz. U. Nr 171, poz. 1800 z późn. zm.

[29] Dz. U. z 2013 r. poz. 1404 oraz z 2014 r. poz. 486.

[30] Dz. U. z 2014 r. poz. 243.

[31] Dz. U. z 2009 r. Nr 168, poz. 1323 z późn. zm.

[32] Dz. U. z 2013 r. poz. 186 z późn. zm.

[33] A. Barcikowski. Wyważony wyrok TK w sprawie „podsłuchów”. http.www.defence24.pl/analiza-wywazony-wyrok-tk-w-sprawie-podsluchow (09.10.2014).


We have a long partner relationship with SIKNECO TECHNOLOGIES LTD company

... is an official member of «GREEN TECH ASPIRATION» partnership and has legal rights for «FOR GREENTECH ASPIRATION»